Kaan
New member
5. SATİRİK KARA KOMEDİ GERÇEK HAYATTA NEDEN İŞE YARIYOR?
Bu sorunun cevabı psikoloji, sosyoloji ve iletişim araştırmalarının kesiştiği noktada bulunabilir.
İnsanlar çoğu zaman doğrudan eleştiriyi savunmaya geçerek karşılayabilir. Birine “Bu davranışın ikiyüzlü” dediğinizde kendisini açıklamaya çalışabilir. Ancak aynı çelişkiyi bir karakterin davranışları üzerinden gösterdiğinizde izleyici, meseleyi daha az doğrudan bir çatışma içinde değerlendirebilir.
Bu, mizahın her zaman insanları ikna ettiği anlamına gelmez. Hiciv bazen mevcut düşünceleri güçlendirebilir, bazen de izleyicinin zaten karşı çıktığı kişilere yönelik öfkesini pekiştirebilir. Etki; anlatının niteliğine, izleyicinin ön bilgisine ve eleştirinin hedefinin kim olduğuna bağlıdır.
Pew Research Center'ın 12 Aralık 2014 tarihli incelemesi, siyasi hicvin haber tüketimindeki yerini anlamak için somut bir örnek sunar. Araştırmaya göre ABD'deki çevrim içi yetişkinlerin yüzde 62'si The Colbert Report programını duymuş, yüzde 10'u ise bu programdan haber aldığını belirtmiştir. Buradaki yüzde 10, programı tanıyanların değil, araştırmada değerlendirilen çevrim içi yetişkinlerin oranıdır.
Aynı araştırmada 18–29 yaşındaki erkeklerin yüzde 22'si, önceki hafta siyaset ve hükümetle ilgili haberleri programdan aldığını söylemiştir. Bu oran, aynı yaş grubundaki kadınların bildirdiği oranın iki katından fazladır. Ancak bu sonuç, erkeklerin doğuştan hicve daha yatkın olduğunu kanıtlamaz. Medya alışkanlıkları, programın hedef kitlesi ve siyasi ilgi gibi değişkenler de önemlidir.
Kaynak: Pew Research Center – For Some, the Satiric Colbert Report Is a Trusted Source of Political News.
Bu verinin asıl önemi, mizahın yalnızca eğlence alanında kalmayabileceğini göstermesidir. İnsanlar siyasi olayları, kurumları ve kamuya mal olmuş kişileri mizahi programlar üzerinden de değerlendirebilir.
Yine de hiciv programları gazeteciliğin yerini tamamen tutmaz. Bir program bazı olayları seçerken diğerlerini dışarıda bırakabilir, olguları abartabilir veya belirli bir siyasi bakış açısını öne çıkarabilir. Bu yüzden iyi bir yaklaşım, hicivden gelen eleştirel soruları güvenilir haber ve araştırmalarla karşılaştırmaktır.
6. ERKEKLER VE KADINLAR SATİRİK KARA KOMEDİYE FARKLI MI YAKLAŞIYOR?
Bu konuda genelleme yapmak kolay, fakat yanıltıcıdır. Erkeklerin daha çok sonuçlara, stratejiye ve pratik problemlere; kadınların ise ilişkilere, duygusal etkilere ve toplumsal sonuçlara odaklandığı düşünülebilir. Ancak bu ayrımı bütün erkeklere ve kadınlara uygulamak doğru değildir. Mizah anlayışı kişilik, yaş, kültür, deneyim, siyasi görüş ve içinde bulunulan koşullardan da etkilenir.
Yine de farklı izleme biçimlerini anlamak için bu iki bakış açısını karşılaştırmak yararlı olabilir.
Pratik ve sonuç odaklı okuma: Bir izleyici, Dr. Strangelove filmindeki askeri karar mekanizmasına odaklanarak “Bu sistemde hata nerede oluşuyor?”, “Yanlış bir emri kim durdurabilirdi?” veya “Karar alma sürecindeki denetim neden çalışmıyor?” diye düşünebilir. Burada ilgi, sistemin nasıl bozulduğu ve benzer hataların nasıl önlenebileceği üzerindedir.
Sosyal ve duygusal etkiler odaklı okuma: Başka bir izleyici ise aynı filmde kararları alan insanların kibri kadar, bu kararların sıradan insanların hayatını nasıl tehdit ettiğine odaklanabilir. “Güç sahibi kişilerin hatalarının bedelini neden başkaları ödüyor?” veya “İnsan hayatı siyasi hesapların gerisinde kaldığında toplum ne kaybediyor?” soruları ön plana çıkabilir.
Bu iki yaklaşım birbirinin alternatifi değildir. İlk yaklaşım sistemdeki aksaklığı belirlemeye, ikincisi ise aksaklığın insani maliyetini anlamaya yardımcı olur. Daha kapsamlı bir değerlendirme, ikisini birlikte kullanır.
Pew Research Center'ın 2018 yılında yayımladığı siyasi tartışma araştırmasında, ABD'deki yetişkinlerin yüzde 68'i siyasi rakiplere kişisel hakaret etmenin hiçbir zaman kabul edilebilir olmadığını belirtmiştir. Bu oran kadınlarda yüzde 71, erkeklerde yüzde 65'tir. Veriler, söz konusu ankette kadınların kişisel hakaretlere karşı biraz daha fazla itiraz ettiğini gösterir; ancak buradan kadınların bütün mizah türlerini daha duygusal değerlendirdiği sonucu çıkarılamaz.
Kaynak: Pew Research Center – The Tone of Political Debate.
Buradaki ayrım önemlidir: Kişisel hakarete yaklaşım ile kara komediden hoşlanma aynı şey değildir. Bir insan siyasi eleştirinin sert olmasını isteyebilir, fakat güçsüz insanları hedef alan şakalardan rahatsız olabilir. Bir başkası ise rahatsız edici mizahı, tabuları sorgulamak için gerekli görebilir.
Dolayısıyla cinsiyet üzerinden kesin sonuçlar çıkarmak yerine şu soruyu sormak daha anlamlıdır: Bir şakayı komik veya rahatsız edici bulmamızı, şakanın konusu mu, hedefi mi, yoksa bizim o konuyla ilgili yaşadıklarımız mı belirliyor?
7. KARA MİZAH HER ZAMAN MASUM MUDUR?
Satirik kara komedinin en tartışmalı yönü, eleştiri ile duyarsızlık arasındaki sınırdır.
Örneğin bir doğal afetin ardından yaşanan ihmalleri, hazırlıksızlığı ve sorumluluktan kaçan yöneticileri eleştiren bir hiciv, kamusal tartışmaya katkıda bulunabilir. Ancak aynı olayda yakınlarını kaybeden insanları aşağılayan bir şaka, eleştiri yerine mağdurların acısını hedef alabilir.
İki anlatım da karanlık mizah unsurları taşıyabilir; fakat ahlaki ve toplumsal etkileri aynı değildir.
Bir şakanın niteliğini değerlendirirken dört soru sorabiliriz:
- Hedef kim? Güç sahibi, sorumluluğu bulunan kişi mi; yoksa kendisini savunma imkânı sınırlı olan mağdur mu?
- Neye dikkat çekiyor? Bir çelişkiyi mi ortaya çıkarıyor, yoksa yalnızca acıyı mı eğlence malzemesi yapıyor?
- Bağlam ne? Şaka, yaşanan olayın ağırlığını ve etkilenen insanları hesaba katıyor mu?
- Sonuç ne? İzleyiciyi düşünmeye mi yöneltiyor, yoksa önyargıları güçlendiriyor mu?
Bunlar her tartışmayı kesin bir cevaba bağlayan kurallar değildir. Ancak bir esprinin neden bazı insanları güldürürken diğerlerini incittiğini anlamaya yardımcı olur.
Özellikle sosyal medyada bağlamın kaybolması, bu ayrımı daha da zorlaştırır. Bir filmde belirli bir karakterin ikiyüzlülüğünü ortaya çıkarmak için kullanılan replik, kısa bir video olarak paylaşıldığında bambaşka bir mesaj verebilir. Görüntünün öncesi ve sonrası kesildiğinde, eleştirinin hedefi anlaşılmayabilir.
Bu nedenle kara mizahı değerlendirirken yalnızca “Komik mi?” diye sormak yeterli değildir. “Kime gülüyoruz ve neden?” sorusu da aynı derecede önemlidir.
8. SATİRİK KARA KOMEDİNİN GÜNLÜK HAYATTAKİ ÖRNEKLERİ
Bu tür mizahı anlamak için mutlaka film izlemek gerekmiyor. Günlük hayat, hicvin kullanabileceği çelişkilerle doludur.
İş hayatı: Bir şirket, çalışan memnuniyetini artırmak amacıyla motivasyon toplantısı düzenlerken çalışanların fazla mesailerini ödemiyorsa, şirketin parlak sunumları ile gerçek uygulamalar arasındaki fark hiciv için güçlü bir malzemedir. Burada eleştiri, çalışanların yaşadığı sıkıntının kendisine değil, bu sıkıntıyı görmezden gelen kurumsal davranışa yönelir.
Tüketim kültürü: Bir kişi gereksiz alışveriş yapmayı bırakmak için kendisine yardımcı olacak yeni bir uygulama satın alır, ardından alışveriş yapmayı azaltmak üzerine kitaplar ve aksesuarlar almaya devam eder. Bu örnek, tüketim alışkanlıklarını eleştiren hafif bir hiciv olabilir. Ancak konu borç, yoksulluk veya bağımlılık gibi daha ağır sonuçlarla ilişkilendirildiğinde kara mizahın tonu değişebilir.
Bürokrasi: Basit bir işlem için birbirinden farklı belgeler isteyen, sonra da başvurunun neden geciktiğini açıklayamayan bir kurum düşünelim. İnsanların işini kolaylaştırmak için oluşturulan prosedürlerin, bazen kendi başına bir amaç hâline gelmesi satirik bir anlatımın konusudur.
Sosyal medya: İnsanların yardım kampanyalarında paylaşım yaparak duyarlı görünmeye çalışırken gerçek hayatta yardım etmekten kaçınması, gösteriş ile gerçek davranış arasındaki çelişkiyi ortaya çıkarabilir. Bununla birlikte her çevrim içi paylaşımı samimiyetsiz saymak da haksızlık olur. Sosyal medya üzerinden farkındalık yaratmak ve yardım toplamak gerçekten işe yarayabilir.
Bu örneklerin ortak özelliği, gerçek hayattaki bir sorunu doğrudan anlatmak yerine onun içindeki tutarsızlığı görünür kılmalarıdır.
Bana göre satirik kara komedinin en güçlü olduğu yer de burasıdır: İnsanlara yalnızca yanlışın ne olduğunu söylemek yerine, yanlışın nasıl normalleştiğini göstermek.
Bir kurumun başarısızlığı tek başına komik olmayabilir. Fakat başarısızlığın başarı olarak pazarlanması, eleştirinin cezalandırılması ve herkesin buna uyum sağlamak zorunda kalması, hicvin etkisini artırabilir.
9. SATİRİK KARA KOMEDİ TOPLUMU DEĞİŞTİREBİLİR Mİ?
Mizahın toplumsal değişim yaratma potansiyeli vardır, ancak bu potansiyel otomatik olarak gerçekleşmez.
Bir komedi programı, daha önce fark edilmeyen bir çelişkiyi geniş kitlelere ulaştırabilir. Bir film, karmaşık bir siyasi veya kurumsal sorunu akılda kalıcı karakterler üzerinden anlatabilir. Bir karikatür, uzun bir açıklamanın veremediği kadar güçlü bir görsel mesaj oluşturabilir.
Bu sorunun cevabı psikoloji, sosyoloji ve iletişim araştırmalarının kesiştiği noktada bulunabilir.
İnsanlar çoğu zaman doğrudan eleştiriyi savunmaya geçerek karşılayabilir. Birine “Bu davranışın ikiyüzlü” dediğinizde kendisini açıklamaya çalışabilir. Ancak aynı çelişkiyi bir karakterin davranışları üzerinden gösterdiğinizde izleyici, meseleyi daha az doğrudan bir çatışma içinde değerlendirebilir.
Bu, mizahın her zaman insanları ikna ettiği anlamına gelmez. Hiciv bazen mevcut düşünceleri güçlendirebilir, bazen de izleyicinin zaten karşı çıktığı kişilere yönelik öfkesini pekiştirebilir. Etki; anlatının niteliğine, izleyicinin ön bilgisine ve eleştirinin hedefinin kim olduğuna bağlıdır.
Pew Research Center'ın 12 Aralık 2014 tarihli incelemesi, siyasi hicvin haber tüketimindeki yerini anlamak için somut bir örnek sunar. Araştırmaya göre ABD'deki çevrim içi yetişkinlerin yüzde 62'si The Colbert Report programını duymuş, yüzde 10'u ise bu programdan haber aldığını belirtmiştir. Buradaki yüzde 10, programı tanıyanların değil, araştırmada değerlendirilen çevrim içi yetişkinlerin oranıdır.
Aynı araştırmada 18–29 yaşındaki erkeklerin yüzde 22'si, önceki hafta siyaset ve hükümetle ilgili haberleri programdan aldığını söylemiştir. Bu oran, aynı yaş grubundaki kadınların bildirdiği oranın iki katından fazladır. Ancak bu sonuç, erkeklerin doğuştan hicve daha yatkın olduğunu kanıtlamaz. Medya alışkanlıkları, programın hedef kitlesi ve siyasi ilgi gibi değişkenler de önemlidir.
Kaynak: Pew Research Center – For Some, the Satiric Colbert Report Is a Trusted Source of Political News.
Bu verinin asıl önemi, mizahın yalnızca eğlence alanında kalmayabileceğini göstermesidir. İnsanlar siyasi olayları, kurumları ve kamuya mal olmuş kişileri mizahi programlar üzerinden de değerlendirebilir.
Yine de hiciv programları gazeteciliğin yerini tamamen tutmaz. Bir program bazı olayları seçerken diğerlerini dışarıda bırakabilir, olguları abartabilir veya belirli bir siyasi bakış açısını öne çıkarabilir. Bu yüzden iyi bir yaklaşım, hicivden gelen eleştirel soruları güvenilir haber ve araştırmalarla karşılaştırmaktır.
6. ERKEKLER VE KADINLAR SATİRİK KARA KOMEDİYE FARKLI MI YAKLAŞIYOR?
Bu konuda genelleme yapmak kolay, fakat yanıltıcıdır. Erkeklerin daha çok sonuçlara, stratejiye ve pratik problemlere; kadınların ise ilişkilere, duygusal etkilere ve toplumsal sonuçlara odaklandığı düşünülebilir. Ancak bu ayrımı bütün erkeklere ve kadınlara uygulamak doğru değildir. Mizah anlayışı kişilik, yaş, kültür, deneyim, siyasi görüş ve içinde bulunulan koşullardan da etkilenir.
Yine de farklı izleme biçimlerini anlamak için bu iki bakış açısını karşılaştırmak yararlı olabilir.
Pratik ve sonuç odaklı okuma: Bir izleyici, Dr. Strangelove filmindeki askeri karar mekanizmasına odaklanarak “Bu sistemde hata nerede oluşuyor?”, “Yanlış bir emri kim durdurabilirdi?” veya “Karar alma sürecindeki denetim neden çalışmıyor?” diye düşünebilir. Burada ilgi, sistemin nasıl bozulduğu ve benzer hataların nasıl önlenebileceği üzerindedir.
Sosyal ve duygusal etkiler odaklı okuma: Başka bir izleyici ise aynı filmde kararları alan insanların kibri kadar, bu kararların sıradan insanların hayatını nasıl tehdit ettiğine odaklanabilir. “Güç sahibi kişilerin hatalarının bedelini neden başkaları ödüyor?” veya “İnsan hayatı siyasi hesapların gerisinde kaldığında toplum ne kaybediyor?” soruları ön plana çıkabilir.
Bu iki yaklaşım birbirinin alternatifi değildir. İlk yaklaşım sistemdeki aksaklığı belirlemeye, ikincisi ise aksaklığın insani maliyetini anlamaya yardımcı olur. Daha kapsamlı bir değerlendirme, ikisini birlikte kullanır.
Pew Research Center'ın 2018 yılında yayımladığı siyasi tartışma araştırmasında, ABD'deki yetişkinlerin yüzde 68'i siyasi rakiplere kişisel hakaret etmenin hiçbir zaman kabul edilebilir olmadığını belirtmiştir. Bu oran kadınlarda yüzde 71, erkeklerde yüzde 65'tir. Veriler, söz konusu ankette kadınların kişisel hakaretlere karşı biraz daha fazla itiraz ettiğini gösterir; ancak buradan kadınların bütün mizah türlerini daha duygusal değerlendirdiği sonucu çıkarılamaz.
Kaynak: Pew Research Center – The Tone of Political Debate.
Buradaki ayrım önemlidir: Kişisel hakarete yaklaşım ile kara komediden hoşlanma aynı şey değildir. Bir insan siyasi eleştirinin sert olmasını isteyebilir, fakat güçsüz insanları hedef alan şakalardan rahatsız olabilir. Bir başkası ise rahatsız edici mizahı, tabuları sorgulamak için gerekli görebilir.
Dolayısıyla cinsiyet üzerinden kesin sonuçlar çıkarmak yerine şu soruyu sormak daha anlamlıdır: Bir şakayı komik veya rahatsız edici bulmamızı, şakanın konusu mu, hedefi mi, yoksa bizim o konuyla ilgili yaşadıklarımız mı belirliyor?
7. KARA MİZAH HER ZAMAN MASUM MUDUR?
Satirik kara komedinin en tartışmalı yönü, eleştiri ile duyarsızlık arasındaki sınırdır.
Örneğin bir doğal afetin ardından yaşanan ihmalleri, hazırlıksızlığı ve sorumluluktan kaçan yöneticileri eleştiren bir hiciv, kamusal tartışmaya katkıda bulunabilir. Ancak aynı olayda yakınlarını kaybeden insanları aşağılayan bir şaka, eleştiri yerine mağdurların acısını hedef alabilir.
İki anlatım da karanlık mizah unsurları taşıyabilir; fakat ahlaki ve toplumsal etkileri aynı değildir.
Bir şakanın niteliğini değerlendirirken dört soru sorabiliriz:
- Hedef kim? Güç sahibi, sorumluluğu bulunan kişi mi; yoksa kendisini savunma imkânı sınırlı olan mağdur mu?
- Neye dikkat çekiyor? Bir çelişkiyi mi ortaya çıkarıyor, yoksa yalnızca acıyı mı eğlence malzemesi yapıyor?
- Bağlam ne? Şaka, yaşanan olayın ağırlığını ve etkilenen insanları hesaba katıyor mu?
- Sonuç ne? İzleyiciyi düşünmeye mi yöneltiyor, yoksa önyargıları güçlendiriyor mu?
Bunlar her tartışmayı kesin bir cevaba bağlayan kurallar değildir. Ancak bir esprinin neden bazı insanları güldürürken diğerlerini incittiğini anlamaya yardımcı olur.
Özellikle sosyal medyada bağlamın kaybolması, bu ayrımı daha da zorlaştırır. Bir filmde belirli bir karakterin ikiyüzlülüğünü ortaya çıkarmak için kullanılan replik, kısa bir video olarak paylaşıldığında bambaşka bir mesaj verebilir. Görüntünün öncesi ve sonrası kesildiğinde, eleştirinin hedefi anlaşılmayabilir.
Bu nedenle kara mizahı değerlendirirken yalnızca “Komik mi?” diye sormak yeterli değildir. “Kime gülüyoruz ve neden?” sorusu da aynı derecede önemlidir.
8. SATİRİK KARA KOMEDİNİN GÜNLÜK HAYATTAKİ ÖRNEKLERİ
Bu tür mizahı anlamak için mutlaka film izlemek gerekmiyor. Günlük hayat, hicvin kullanabileceği çelişkilerle doludur.
İş hayatı: Bir şirket, çalışan memnuniyetini artırmak amacıyla motivasyon toplantısı düzenlerken çalışanların fazla mesailerini ödemiyorsa, şirketin parlak sunumları ile gerçek uygulamalar arasındaki fark hiciv için güçlü bir malzemedir. Burada eleştiri, çalışanların yaşadığı sıkıntının kendisine değil, bu sıkıntıyı görmezden gelen kurumsal davranışa yönelir.
Tüketim kültürü: Bir kişi gereksiz alışveriş yapmayı bırakmak için kendisine yardımcı olacak yeni bir uygulama satın alır, ardından alışveriş yapmayı azaltmak üzerine kitaplar ve aksesuarlar almaya devam eder. Bu örnek, tüketim alışkanlıklarını eleştiren hafif bir hiciv olabilir. Ancak konu borç, yoksulluk veya bağımlılık gibi daha ağır sonuçlarla ilişkilendirildiğinde kara mizahın tonu değişebilir.
Bürokrasi: Basit bir işlem için birbirinden farklı belgeler isteyen, sonra da başvurunun neden geciktiğini açıklayamayan bir kurum düşünelim. İnsanların işini kolaylaştırmak için oluşturulan prosedürlerin, bazen kendi başına bir amaç hâline gelmesi satirik bir anlatımın konusudur.
Sosyal medya: İnsanların yardım kampanyalarında paylaşım yaparak duyarlı görünmeye çalışırken gerçek hayatta yardım etmekten kaçınması, gösteriş ile gerçek davranış arasındaki çelişkiyi ortaya çıkarabilir. Bununla birlikte her çevrim içi paylaşımı samimiyetsiz saymak da haksızlık olur. Sosyal medya üzerinden farkındalık yaratmak ve yardım toplamak gerçekten işe yarayabilir.
Bu örneklerin ortak özelliği, gerçek hayattaki bir sorunu doğrudan anlatmak yerine onun içindeki tutarsızlığı görünür kılmalarıdır.
Bana göre satirik kara komedinin en güçlü olduğu yer de burasıdır: İnsanlara yalnızca yanlışın ne olduğunu söylemek yerine, yanlışın nasıl normalleştiğini göstermek.
Bir kurumun başarısızlığı tek başına komik olmayabilir. Fakat başarısızlığın başarı olarak pazarlanması, eleştirinin cezalandırılması ve herkesin buna uyum sağlamak zorunda kalması, hicvin etkisini artırabilir.
9. SATİRİK KARA KOMEDİ TOPLUMU DEĞİŞTİREBİLİR Mİ?
Mizahın toplumsal değişim yaratma potansiyeli vardır, ancak bu potansiyel otomatik olarak gerçekleşmez.
Bir komedi programı, daha önce fark edilmeyen bir çelişkiyi geniş kitlelere ulaştırabilir. Bir film, karmaşık bir siyasi veya kurumsal sorunu akılda kalıcı karakterler üzerinden anlatabilir. Bir karikatür, uzun bir açıklamanın veremediği kadar güçlü bir görsel mesaj oluşturabilir.